· Klaas Zondervan · Column in De Notarisklerk
Benieuwd of aan u een beroep op artikel 3:194 BW toekomt? Op zoek naar een ton om over te jubelen of afgeschrikt door Edelweissmaatregelen? Wij schieten u graag te hulp!
Sinds vorig jaar verrichten wij ook wereldwijd vermogensonderzoek op verzoek van erfgenamen, executeurs, schuldeisers en andere belanghebbenden. We doen dat via het bestaande netwerk, met dezelfde middelen en idem modus operandi. Een zak geld in plaats van een mens, om maar met een platitude te komen.
We hebben sindsdien een aantal leuke zaken mogen behandelen. Verschillende wegen leidden naar Zürich, sommige naar de Caraïben en andere naar revindicatoire Zuid-Amerikaanse schatten.
Waar het de executeur of vereffenaar te doen is om due diligence en verhaal, kijkt de erfgenaam naar het eigen erfdeel en of de andere erfgenamen zich wel netjes aan de regels (hebben) (ge)houden. Men kan immers het aandeel in tot de gemeenschap behorende verborgen gehouden goederen verbeuren.
Saisine
Ik vertel u niets nieuws. In ons artikel 4:182 BW is de saisine gecodificeerd.
“Met het overlijden van de erflater volgen zijn erfgenamen van rechtswege op in zijn voor overgang vatbare rechten en in zijn bezit en houderschap.”, zo luidt lid 1 van dit artikel.
“(…) voor overgang vatbare rechten (…)”
Over welke rechten hebben we het dan? Wat we in dit kader zelden tegenkomen, laat staan weten te waarderen voor de erfbelasting of de onderlinge verdeling zijn zogenoemde eeuwigdurende grafrechten. Heeft u daar weleens bij stilgestaan? Er wordt gezwegen als het graf…
2009
We schrijven het jaar 2009 volgens de gewone jaartelling. Mijn echtgenote werkt fulltime en ik zorg voor onze beide dochters (nu 14 en 17 jaar oud). Het zal u als lezer niet verbazen dat ik toen al bezig was met genealogie. Zoals iedere aan genealogie verslingerde enthousiasteling is ook mijn manie gegrondvest op de eigen familiegeschiedenis.
Bij het in kaart brengen van mijn stamboom stuit ik op het graf van mijn overgrootvader, Pieter Zondervan (1901-1954), op de Noorderbegraafplaats in Leeuwarden. Het intrigeerde me. Bestaat dat graf nog? Van wie zijn dan de rechten? Daar wil ik meer over te weten komen.
De AVG was nog niet ingevoerd en hoewel de Wet bescherming persoonsgegevens niet zoveel verschilde van de AVG, waren de heersende opvattingen wat gemoedelijker. Een verschuiving van de paradigma’s.
Aldus informeerde de gemeente Leeuwarden mij desgevraagd dat het graf op naam staat van ‘een in het centrum van Leeuwarden woonachtige mevrouw Zondervan’. Allengs stel ik vast dat het moet gaan om mijn betovergrootmoeder, de moeder van de occupant van het graf, die nota bene al in 1967 overleed. Die mevrouw die woont niet meer; die doet namelijk helemaal niets meer.
Uitkijken bij het oversteken
Na overleg met de verantwoordelijke ambtenaar blijkt het te gaan om een zogenoemd ‘eeuwigdurend’ grafrecht of een grafrecht voor onbepaalde tijd uitgegeven. ‘Maar dat grafrecht is allang komen te vervallen, hoor’, zo ‘verzekert’ de ambtenaar mij. Recalcitrant als ik ben zeg ik in mijzelf: ‘Dát zullen we nog wel zien.’
Even recapituleren. Er hoeven dus geen ‘verlengingskosten’ meer te worden betaald en ook het algemeen onderhoud is in 1954 afgekocht. Alleen calamitair onderhoud aan het grafmonument komt nog voor eigen rekening. Uniek dus, zeker indachtig de immer groeiende bevolking en de nederige grondoppervlakte die Nederland bestrijkt. Het conserveren waard. Als zelfverklaard conservator klim ik in de pen, maar ik moet chirurgisch te werk gaan om mijn eigen glazen niet in te gooien.
De vierkantscontrole
Het juridisch kader strekt zich uit over de Wet op de lijkbezorging (1991), de Algemene wet bestuursrecht en lagere wetgeving, in dit geval de Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen Leeuwarden 2008, hierna te noemen de ‘Verordening’.
Wie bestuurt de bestuurder?
In dier mij weliswaar onwelgevallige beschikking in de zin van artikel 1:3 lid 2 van de Algemene wet bestuursrecht (hierna te noemen de ‘Awb’) daterend van 6 oktober 2009 op mijn verzoek het grafrecht aan mij te doen overschrijven, first and foremost inhoudende de stelling dat het grafrecht is vervallen, waartegen ik vervolgens bezwaar maak, bevestigt de gemeente dat het grafrecht uitsluitend en voor onbepaalde tijd is uitgegeven in 1954. Dank u vriendelijk.
Mijn met redenen omkleed bezwaarschrift ter zake wordt goed ontvangen en er wordt een zitting gepland voor mondelinge behandeling. Leuk, ik heb er zin in.
Als civilist ligt het adagium ‘Wie stelt, moet bewijzen’ mij voor op de lippen. Daarnaast heb ik als burger toch een zwakkere positie, zodat de bewijslast naar mijn idee bij de gemeente ligt althans behoort te liggen. In mijn pleitnotitie voer ik ex nunc – gedeeltelijk in aanvulling op mijn bezwaarschrift – het volgende aan.
- Volgens artikel 18 lid 3 van de Verordening is de gemeente bevoegd het recht op eigen graf te doen vervallen indien zich geen opvolger meldt binnen een jaar na het overlijden van de rechthebbende (1968 dus);
<!-- -->
- Artikel 19 lid 2 aanhef en onder c van idem Verordening bepaalt dat de gemeente in dat geval het grafrecht vervallen kan verklaren;
- De gemeente is op grond van artikel 28 lid 2 van de Wet op de lijkbezorging verplicht om binnen een jaar na aanvang van de termijn waarin om verlenging van het recht kan worden verzocht (1967), kennis te geven van het verstrijken van die termijn aan de rechthebbende wiens adres hem bekend is;
- Op grond van lid 3 van hetzelfde artikel dient de gemeente bij het uitblijven van een verzoek om verlenging van het recht binnen 3 maanden na verzending van de in de vorige alinea genoemde mededeling, de mededeling bekend te maken bij het graf en de ingang van de begraafplaats;
- Indien geen adres bekend is of om een andere reden wordt vermoed dat de kennisgeving de rechthebbende niet (zal hebben) bereikt, ligt het op het pad van de gemeente om die bekendmaking openbaar te publiceren;
- Het voor onbepaalde tijd uitgegeven grafrecht komt niet van rechtswege te vervallen. Bovendien is geen gelegenheid geboden tot herstel van de juridische situatie. (vgl. uitspraak Raad van State d.d. 12 november 1998; zaaknummer H01.97.0486; mr. A. Koopmans / gem. Vlaardingen);
- Een vervallenverklaring is een besluit in de zin van artikel 1:3 Awb en besluiten dienen te worden opgenomen op de besluitenlijst van de gemeente;
- De gemeente heeft geen bewijs geleverd dat een besluit zou zijn genomen waaruit zou volgen dat het grafrecht is vervallen, zoals zij stelt; mitsdien moet worden aangenomen dat zo een besluit nimmer is genomen;
- Het kennelijk voorbijgaan van de gemeente aan voorgaande punten levert strijd op met minimaal zowel het zorgvuldigheidsbeginsel als het motiveringsbeginsel (respectievelijk artikelen 3:2 en 3:46 Awb).
Conclusie mijnerzijds
Het grafrecht is niet vervallen en kan worden overgedragen. Ik verzoek andermaal om het grafrecht aan mij over te dragen.
Naast het voormelde speelde de graad van verwantschap ten opzichte van mijn overgrootvader nog een rol, maar dat laat ik hier gemakshalve buiten beschouwing [stiekem toch nog even: simultaan aan mijn verzoek had een nauwere verwant op mijn voorstel idem verzoek ingediend met mededeling bij toekenning direct te zullen overgaan tot overdracht van het grafrecht aan ondergetekende].
Beslissing op bezwaar
In de auto krijg ik een telefoontje. Het is de betreffende ambtenaar van de gemeente Leeuwarden. “We zien af van de hoorzitting; daar gaat teveel tijd in zitten en we denken ook dat we de argumenten niet zullen kunnen weerleggen. We zullen het grafrecht aan u toekennen. Wilt u schriftelijk laten weten dat u het bezwaarschrift intrekt?” Ik antwoord dat ik zulks eerst nadat ik de grafakte heb ontvangen, bereid ben te doen. Een paar dagen later ligt de bevestiging, samen met de op mijn naam gestelde grafakte, op de mat. Jammer, geen hoorzitting; wat een anticlimax!
Opvolging onder algemene titel
Op grond van de saisine geldt dat de erfgenamen de erflater opvolgen in onder meer zijn voor overgang vatbare rechten.
Bij grafrechten geldt in beginsel: wie het eerst komt, die het eerst maalt. Ik heb er mijn voordeel mee gedaan; zonder mijn handelen zou het grafrecht zeker zijn vervallen. Vreemd is het echter wel, aangezien het mijns inziens een voor overdracht vatbaar recht betreft en het grafrecht in theorie dus naar de erfgenamen zou moeten gaan.
De rechtbank Oost-Brabant is deze mening ook toegedaan. In een uitspraak van 23 december 2014 (te vinden onder ECLI:NL:RBOBR:2014:7889), overweegt de rechtbank in ro. 6. namelijk als volgt.
“Zoals ook is overwogen in het vonnis van de rechtbank van 28 mei 2014, is vergunninghouder de enige erfgenaam van de moeder en heeft vergunninghouder het oorspronkelijk aan de moeder toebehorende uitsluitend recht op het graf van de vader onder algemene titel door erfopvolging verkregen.”
Ongetwijfeld zijn er met enig doorzettingsvermogen ook tegengestelde uitspraken te vinden. Wat vindt u?
Voor de zekerheid heb ik het grafrecht maar expliciet in mijn testament opgenomen…
Wees alert
Gemeenten hebben er alle belang bij dat uitsluitend en voor onbepaalde tijd uitgegeven grafrechten komen te vervallen. Dit betekent immers minimaal eens in de 20 jaar nieuwe inkomsten (artikel 28 lid 1 Wet op de lijkbezorging).
Er zijn vermoedelijk vele voor overgang vatbare grafrechten die door achteloosheid verloren gaan. In de nalatenschappen die wij als boedelgevolmachtigde, executeur of vereffenaar afwikkelen zijn we er alert op, maar het vermoeden is dat deze alertheid geen gemeengoed is.
Bent u rechthebbende van een zogenoemd ‘eeuwigdurend’ grafrecht, maar heeft u daarbij geen belang meer?
U kunt uw grafrecht kosteloos aan ons overdragen. Via de op korte termijn op te richten stichting Stichting Grafrust Nederland, waarvan ik de bestuurder zal zijn, kan het grafrecht dan aan iemand anders worden uitgegeven.
Het doel van de stichting is het conserveren van ‘eeuwigdurende’ grafrechten op verzoek en ten bate van rechthebbenden en hun nabestaanden. Vaak gaat het daarbij om reeds lang bestaande familiegraven. Stichtingen kunnen niet komen te overlijden; daarmee wordt het risico van verval van recht bijna tot het nulpunt gereduceerd.
Op www.grafrust.nl kunt u meer lezen over hoe een en ander in zijn werk gaat alsook over de kosten. Via de stichting zal men tevens een ‘eeuwigdurend’ grafrecht kunnen verkrijgen, op gelijk welke locatie.
Men is per slot van rekening langer dood dan dat men leeft.